Istorinis konsultantas – Rokas Zubovas

Libreto autorius – Julius Keleras

Kompozitoriai – Mantautas Krukauskas, Arvydas Malcys, Mykolas Natalevičius

Režisierė – Gintarė Radvilavičiūtė

Choreografė – Sigita Mikalauskaitė

Scenografė ir kostiumų dailininkė – Renata Valčik

Šviesų dailininkas – Eugenijus Sabaliauskas

Dirigentas – Karolis Variakojis

Solistai:

Jūratė – Lauryna Bendžiūnaitė (sopranas)

Kastytis – Romanas Kudriašovas (baritonas)

Perkūnas – Raimundas Juzuitis (bosas)

Aktoriai:

Konstantinas – Telman Ragimov

Sofija – Sigita Mikalauskaitė

Taip pat veikia – Viktoriia Aliukone-Mirošnikova, Nikolaj Antonov, Jauhenas Bakala, Larisa Popova

Vilniaus miesto savivaldybės Šv. Kristoforo kamerinis orkestras (meno vadovas ir dirigentas Modestas Barkauskas): 

Jonė Barbora Kiznė, Miglė Dikšaitienė, Nadia Ochrimenko-Galė, Rapolas Venckus (I smuikai), Aidas Jurgaitis, Rugilė Šilalytė, Irene Milošaitė, Dalia Tamošiūnienė (II smuikai), Mintautas Kriščiūnas, Birutė Dučmanaitė-Bitaitienė, Birutė Ilčiukaitė (altai), Domas Jakštas, Vaidas Tamošiūnas, Laima Ritikytė (violončelės), Oliveris Ramonas (kontrabosas)

Vytenis Gurstis (fleita), Ugnius Dičiūnas (obojus), Karolis Kolakauskas (klarnetas), Vytautas Giedraitis (bosinis klarnetas), Tomas Rubinas (fagotas), Stefano Berluti (I valtorna), Albinas Stonys (II valtorna), Andrius Stankevičius (trimitas), Jonas Kunčius (trombonas), Danielius Patrikas Kišūnas (tūba), Lukas Budzinauskas, Jose Vicente Fusco Rojas (perkusija), Liucilė Uršulė Vilimaitė (arfa)

Vilniaus miesto savivaldybės choras „Jauna muzika“ (meno vadovas ir dirigentas Vaclovas Augustinas) – Lina Valionienė, Viktorija Šedbaraitė, Augustė Andrijauskaitė, Vaiva Joana Jakštaitė, Gabrielė Valionytė, Onutė Aleksiūnaitė, Milda Poškaitė, Justė Andrikonytė, Ūla Marija Barbora Zemeckytė, Irma Kubertavičienė, Beata Rapalavičiūtė, Justinas Šaltenis, Deividas Janušas, Domantas Balsas, Romas Makarevičius, Dainius Balsys, Tomas Kreimeris, Mantas Gontis, Justinas Valaitis, Linas Zdanys

Režisierės padėjėja – Gina Busko

Operos libretą į anglų kalbą vertė Julius Keleras

Prodiuseris – „Operomanija“

Koprodiuseris – Vilniaus senasis teatras

Partneriai – Lietuvos muzikos ir teatro akademija, Klaipėdos lėlių teatras, „Naujasis teatras“, Lietuvos kompozitorių sąjunga

Operai sukurti buvo naudotas dirbtinio intelekto įrankis „Composerʼs Assistant 2“, sukurtas dr. Martino Malandro (JAV).

Renginys bus filmuojamas ir fotografuojamas organizatorių, medžiaga platinama viešai.

///

Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (1875–1911) labai gerai suprato operos žanro svorį ir svarbą visame kultūros lauke. 1906 m. sausio mėnesį broliui Povilui (ir tai dar iki pirmosios nacionalinės operos – Miko Petrausko „Birutės“) jis rašė: „Ar tau žinomas lietuvių judėjimas? Aš esu pasiryžęs visus savo buvusius ir būsimus darbus skirti Lietuvai. Mokomės lietuvių kalbos, ir rengiuosi parašyti lietuvišką operą“. Taip operą kompozitorius išskyrė kaip itin reikšmingą nacionalinės muzikinės kultūros identiteto išraiškos formą.

Mintis sukurti lietuvišką operą M. K. Čiurlioniui tapo konkrečiu siekiu susipažinus su jauna rašytoja, vėliau tapusia žmona, Sofija Kymantaite. Iki 1908 m. vasaros jau buvo žinoma ir operos tematika. Operos pagrindu turėjo tapti legenda „Baltijos jūros karalienė“, kurią apie 1830 m. sukūrė lietuvių raštijos veikėjas, etnografas, tautosakininkas, literatas, istorikas ir vertėjas Liudvikas Adomas Jucevičius. Išlikę M. K. Čiurlionio scenografijos eskizai bei susirašinėjimas apie Sofijos rengiamą libretą akivaizdžiai liudija, kad buvo remiamasi šia legendos apie Jūratės ir Kastyčio meilę versija.

Iš susirašinėjimo žinome, kad Sofija buvo pabaigusi libretą ir nusiuntusi jį į Peterburgą, kur tuo metu viešėjo Konstantinas. Taip pat žinome, kad ten kompozitorius nemažai laiko praleido prie fortepijono su libretu, ieškodamas „Jūratės“ skambesio. Apie būsimos operos muzikinę kalbą ir scenines užmačias Konstantinas Sofijai, jau susipažinęs su libretu, rašė: „Jūratė“ man kaskart labiau patinka, ir jau šiandien girdėjau truputį muzikos joje. [...] Zose, Zose, patark man. Ar turiu vengti joje liaudies melodijų, ar ne? Ar turiu paisyti techninių sunkumų, ar ne? Nes kai pagalvoji, kad tie mūsiškiai tokie vargšai ir nieko neturi, tai man gaila, kad ir šis darbas juos aplenks, o juk Tu ir aš norime jiems ką nors duoti. Tu mane supranti, Zosele, kad nenoriu sau nusižengti, tik noriu susidaryti sunkesnį uždavinį. Noriu, kad tai būtų galima atlikti netgi Varšuvoje, o laikui atėjus, ir Vilniuje, bet dar daug vandens nutekės“.

Iš laiškų tampa akivaizdu, kad kompozitorius jau turėjo aiškią ir detalią operos pradžios ir pirmosios scenos viziją – personažų pasirodymo eiliškumą, operinių numerių dėstymą, chorinių balsų įstojimo seką ir panašias detales – tačiau visa tai taip ir liko neišrašyta ar neišsaugota natomis. 1906–1909 m., kai kompozitorius svarstė operos kūrimo galimybes, to meto Čiurlionio kūriniai, išlikę daugiausiai eskizų forma, atskleidžia labai įvairų ir subtilų kompozitoriaus meninį pasaulį, kuriame dominuoja marinistiniai vaizdiniai ir liaudies dainų fragmentų sampynos, liudijančios apie labai drąsias tam metui kompozicines strategijas. Šie eskizai ir fragmentai išduoda, kaip giliai Čiurlionis buvo paniręs į planuotą lietuvišką operą „Jūratė“.

Šių eskizų ir fragmentų pagrindu, Čiurlionių laiškuose įamžintomis idėjomis, scenovaizdžio eskizais, taip pat naudojantis dirbtinio intelekto (DI) įrankiais muzikinei medžiagai generuoti, gausi kūrybinė komanda sukūrė įsivaizduojamą M. K. Čiurlionio operą „Jūratė“ – svajonę, kurios pats Konstantinas taip ir nespėjo išpildyti.

Opera pasakoja legendą apie jūrų valdovę Jūratę, kurios gintariniai rūmai stūkso Baltijos jūros dugne. Jūratė įsimyli žemės žmogų – drąsų ir paprastą žveją Kastytį, kuris nepaklūsta dievų valiai ir žvejoja šventuose, žmonėms draudžiamuose jūros vandenyse.

Dievai, ypač galingasis Perkūnas, įniršta dėl uždraustos dieviškos karalienės ir mirtingojo žmogaus meilės. Jis trenkia žaibais į Jūratės gintaro rūmus, juos sudaužo ir išskiria įsimylėjėlius. Kastytis nuskęsta audringoje jūroje, o Jūratė pasmerkiama amžinai raudoti dėl prarastos meilės ir išskalauti gintaro ašaras į Baltijos krantą. Tiesa, Čiurlionis norėjo, kad jo opera būtų atviras interpretacijoms kūrinys ir galbūt liudytų apie amžinąją meilę, todėl, kaip jis ir buvo numatęs, įsivaizduojamos „Jūratės“ finale skamba „Amžinasis duetas“.

Įsivaizduojama M. K. Čiurlionio opera „Jūratė“ sukurta Vilniaus senojo teatro scenai ir kompaktiškai šio teatro orkestrinei ložei. Ši erdvė premjerai pasirinkta neatsitiktinai. Juk būtent Vilniaus senasis teatras, pastatytas XX a. pradžioje ir atvėręs duris 1913 metais, galėjo tapti scena, kurioje būtų nuskambėjęs išsvajotas Sofijos ir Kastuko bendros kūrybos vaisius.

///

„Bendras kūrybinis darbas prie operos Mikalojui Konstantinui ir Sofijai Čiurlioniams tapo jųdviejų draugystę ir meilę į vientisą dvasinę erdvę lydančiu veiksniu. Po pusmečio trukusios draugystės Vilniuje, jau sužadėtiniai vasarai vyksta į Palangą, kur, atskirai apsistoję, kasdien dalijasi tuo, ką pavyko per dieną sukurti. Be jokios abejonės, daug kalbėta ir apie būsimą operą. Palangoje turėjo būti galutinai apspręstas operos planas, struktūra, sudėlioti pagrindiniai akcentai, kadangi jau rudenį Konstantinas, reziduodamas Peterburge, sulaukia Sofijos parašyto libreto ir puola ieškoti skambesio būsimai bendrai operai, piešia būsimų scenovaizdžių eskizus.

Mikalojui Konstantinui ir Sofijai lemtis skyrė drauge būti ir kurti dar vos vienus metus. Abiejų pasišventimas gimstančiai Lietuvai ir realių galimybių tikros operos pastatymui ir atlikimui stygius nustumia „Jūratę“, veikiausiai „kol kas“, į antrą planą. Deja, „kol kas“ išsitęs iki amžinybės. Kokia svarbi ši kūrybinė bendrystė buvo Sofijai, kokia gili žaizda liko jos širdyje po didžiosios gyvenimo netekties, galime suprasti iš to, kad po Konstantino mirties rašytoja sudegino libretą ir niekada niekur apie operą nebeužsiminė.

Tai, kad praėjus daugiau nei šimtui metų nuo vasaros Mikalojaus Konstantino ir Sofijos Palangoje, po laiškų, skriejančių iš Vilniaus į Peterburgą ir atgal, susibūrė kūrybinė komanda, pasišventusi sekdama tomis keliomis „Jūratės rūmų nuolaužėlėmis“ mėginti pasisemti įkvėpimo ir papasakoti lietuviškos jūrų legendos paslaptį, man dar kartą įrodo, kaip svarbu kiekvienam mūsų pajausti, kad kultūra – tai tarsi per mus tekanti upė, plukdanti žinią ir prasmę iš praeities į ateitį.

Šiandien gimsianti opera nebus „atkuriamoji“, bet tikrai bus „įsivaizduojamoji“, atspindinti tai, kad gyvename visai kitais laikais, kad kiekvienas kūrybinės grupės žmogus įdės savo šiandien plakančios širdies dalelę: kultūros upė jau nutekėjo nuo tų laikų beveik šimtą dvidešimt metų.“ (istorinis konsultantas Rokas Zubovas)

„Įsivaizduojama opera „Jūratė“ – tai ne tik muzikinė fantazija apie meilę ir jūrą, nebaigtų natų šešėlius ir senąją lietuvių legendą. Tai lyg atgimusi M. K. Čiurlionio vizija, kurios muzikinį kontūrą įkūnija šiuolaikiniai kompozitoriai, o tiltu tarp neįgyvendintos svajonės ir šiuolaikinio scenos meno, tarp praeities ir dabarties čia yra dirbtinis intelektas – mediumas tarp neparašytos muzikos atminties ir šiuolaikinio pasaulio klausos. Tai gyvas, įtikinantis dialogas, kur kūryba persipina su technologine intuicija, tapdama ir atgaivintu, ir įsivaizduotu garsovaizdžiu.

Antrosios dalies veiksmą parašiau Nidoje, žvelgdamas į putojančią Baltiją. Ir dabar būnant prie jūros neįmanoma negalvoti apie Jūratę, iššaukusią meilės liepsną, gyvybingą, tikrą, su niekuo nesulyginamą. Nebent su stichiška jūra, kuri irgi yra meilė.

O pradinis impulsas buvo L. A. Jucevičiaus legenda, kiek beprotiška ir svaigi paties kūrinio idėja, puiki kūrėjų komanda.“ (libreto autorius Julius Keleras)

„Užduotis generuoti medžiagą privertė kiek nutolti nuo įprasto kompozitoriaus darbo pobūdžio. Muzikinė operos medžiaga buvo kuriama pateikiant DI modeliui užklausas, kurias sudarė M. K. Čiurlionio kūrinių fragmentai.

Darbo pradžioje gauti tenkinančius rezultatus buvo gana sudėtinga, todėl išbandęs įvairius variantus, susitelkiau į vėlyvosios fortepijoninės muzikos fragmentus ir liaudies dainų harmonizacijų derinį. Šis pokytis leido pasiekti muzikalesnių rezultatų.

Nors šiandien kalbant apie dirbtinio intelekto privalumus susidaro klaidingas įspūdis, jog DI spartina darbą, tačiau muzikoje, sakyčiau, kad yra atvirkščiai. Kompozitorius paprastai susikuria tam tikrus ritualus, planą, kuriuo užsitikrina sklandžią darbų tėkmę, tačiau su DI kilo daug nepatogumų, kai užduodant užklausas tekdavo po kelis ar net kelias dešimtis kartų vis iš naujo bandyti, kol atsirasdavo paveikus rezultatas, kurį norėtųsi tęsti toliau, formuojant visą kūrinio dalį. Kadangi rezultatas dažnai aprėpdavo tik trumpus epizodus ar net taktus, nuolatinis užklausų inicijavimas vertė keisti įprastą darbo būdą ir ugdytis visai kitus įpročius.

Neįprastas darbo procesas vėliau ėmė kelti ir kitą – darbo su DI etikos – klausimą. Kiek galiu sau leisti koreguoti gautą rezultatą? Ar derėtų koreguoti rezultatą, ar verčiau išbandyti kitą užklausą? Dėl to darbas buvo be galo įdomus ir kartu labai neįprastas.

Kitas aspektas, kuris dažnai pamirštamas šiandienos diskusijose – tai, kad į DI žiūrima kaip į sąmonę turintį subjektą ir jam keliami nepagrįsti ir technologiškai neįmanomi lūkesčiai. Nėra abejonių, kad DI technologijos sparčiai tobulėja, tačiau muzikos srityje DI įrankiai atrodo įdomiausi kaip savotiški asistentai, papildomi kūrybiniai įrankiai. Muzikoje daug reikšmės turi muzikinė tėkmė, kurios neįmanoma užfiksuoti garso bangoje, spektre ar natomis. Ji jaučiama klausant kūrinį nuo pradžios iki pabaigos ir atsiskleidžia, kai žmogus pajunta tarp garsų esančius ryšius, o tie ryšiai svarbūs ne tik tarp dviejų gretimų melodijos natų, bet tarp skirtingų balsų, tarp natų kūrinio pradžioje ir pabaigoje. O kur dar tembras, aranžuotė? Išnarplioti šį voratinklį ir pastebėti ryšius ne tik 10-15 sekundžių atkarpoje, bet visame kūrinyje yra labai sudėtinga ir šiandienos algoritmai to neaprėpia.

Galbūt dėl to kyla ir dar vienas klausimas: o kas yra muzika? Muzika ima egzistuoti tada, kai ji klausoma, suprantama, intuityviai pajaučiama. Įprastai muziką kuria tie, kurie turi muzikinį intelektą, arba, kitaip tariant, didelį jautrumą garsams. Tie, kurie geba susieti garsus ir garsines struktūras su jausminiu poveikiu. O kaip atkurti muziką pasitelkiant DI, kuris informaciją filtruoja abstrakčiai, kurio logika grįsta ryšių atpažinimu, tačiau tie ryšiai muzikoje yra subtilūs? Tokių ryšių atpažinimas gali padėti DI evoliucionuoti ir ateityje tapti savarankiškesniu įrankiu. Tačiau dėl to turėtume dar giliau suprasti, kaip veikia garsinės struktūros, muzika, ir ne atskiri jos fragmentai ar konstrukciniai elementai, o sudėtingos, kintančios, nestandartinės kombinacijos.“ (kompozitorius Mykolas Natalevičius)

„Įsivaizduojama opera yra puikus kūrybinio bendradarbiavimo pavyzdys, kuriame susilieja pagarba M. K. Čiurlionio idėjoms, šiuolaikinės muzikos kūrėjų jautrumas ir atsakingai pritaikyti dirbtinio intelekto įrankiai. Muzikinė kalba sąmoningai remiasi vėlyvąja Čiurlionio kūryba. Tiek savo dvasia, tiek vidine logika ji atliepia tai, kas atsispindi kompozitoriaus ir dailininko laiškuose: svajonę apie operą, kuri jungtų lietuviškus kultūrinius archetipus, universalią jausmų kalbą ir XIX a. pabaigos – XX a. pradžios Europos kompozitoriams būdingą nacionalinės tapatybės paieškų ambiciją. Mūsų, kaip kūrėjų, tikslas – ne mėgdžioti Čiurlionį, bet bandyti įsivaizduoti, kokia galėjo būti jo opera, remiantis muzikos ir dailės kūrybos detalėmis, estetika ir istoriniu kontekstu.

Parodydami dėmesį Čiurlionio kūrybos autentikai įgyvendiname kūrinį, kuris kartu yra šiuolaikiškas, atliepia XXI a. galimybes ir koncepcijas. Realizuoti šį siekį leidžia tiek pasirinktas bendrakūrybos modelis, tiek tarpdisciplininė komanda, tiek etiškai taikomi DI įrankiai, kurie nėra vien dėl efekto ar mados ženklas, – veikiau metodas, kuris, pasitelkus Čiurlionio kūrybos principus ir pažabojus entropiją, suteikia lig šiol neegzistavusių būdų įgyti naujų, praėjusio amžiaus stilistika paremtų inspiracijų, ir tuo pat metu skatina permąstyti įprastą kompozitoriaus darbo dinamiką. Šis procesas mums padėjo suformuoti bendrą vaizduotę su M. K. Čiurlioniu, kuri, veikdama nelineariame laike, įgalino žymaus Lietuvos kūrėjo intencijas transformuoti į gyvą sceninį vyksmą.

Ši opera man – tai savitas kultūrinis aktas, bandymas atsakyti į klausimą, ką šiandien reiškia tęsti kito kūrėjo mintį tomis priemonėmis, kurių jis negalėjo turėti – tokiu būdu ne tiek dekonstruoti ar rekonstruoti, kiek įsivaizduoti ar reflektuoti. Šiuo aspektu tai yra ne vien stiliaus imitacija, o nuo mums įprasto erdvėlaikio atsieta bendradarbiavimo polifonija, kontrapunktas tarp žmogaus, idėjų ir jų įgyvendinimo priemonių. Būtent taip ši „įsivaizduojama opera“ tampa tikru, gyvu ritualu, siekiant ne tiek užbaigti, kiek pratęsti tai, kas, atrodytų, niekada neprasidėjo, bet visą amžių laukė, kol bus išgirsta, išvysta ir išjausta.“ (kompozitorius Mantautas Krukauskas)

„Pradėdamas gilintis į operos pastatymo sumanymą, bandžiau įsivaizduoti to meto muzikos madas, stilistiką, madingus to meto štrichus ir skambesius. Svarbu buvo pajausti praeitį ir dabartį jungiančią muzikos tėkmę, spalvą, pulsą, nuotaiką. Čiurlioniui opera tapo niekada neįgyvendintu troškimu, svajone.

Operos muzikinė kalba remiasi vėlyvąja fortepijonine Čiurlionio kūryba. XX a. pradžioje visose Vidurio ir Rytų Europos tautose buvo aktualu kurti ir išreikšti nacionalinę tapatybę mene, o bundančiai lietuvių tautai nacionalinė opera buvo garbės, orumo ir solidumo simbolis.

Laikai (XX a. pirmasis dešimtmetis), kai Čiurlionis laiškuose Sofijai atskleidė operos idėją, pasižymėjo nauja muzikos stiliaus paieška, išraiškos ekspresija, instrumentuotės tirštumu, – tai Richardo Strausso, Claudeʼo Debussy, Aleksandro Skriabino epocha.

Operos orkestruotė pasižymi vėlyvojo romantizmo ir ekspresionizmo stilistika, orientuota į to meto madingą tirštą ir ekspresyvų orkestro skambesį. Čiurlionis žavėjosi Richardo Strausso simfoninėmis poemomis, vieną jų – „Mirtis ir pragiedrėjimas“ – net persirašė į savo natų sąsiuvinį Leipcigo Peterso leidyklos bibliotekoje. Visa tai bandžiau perteikti operos partitūroje.

Orkestro sudėtis – 30 atlikėjų. Tai, žinoma, nedidelis orkestras, tinkantis vadintis sinfonietta. Orkestro sudėtis atliepia premjeros pasirinkimo vietą – Vilniaus senąjį teatrą, kurio orkestro ložėje sutalpinti daugiau muzikantų nė nebūtų įmanoma. Kita vertus, XX a. pradžioje Vilniuje būtų sunkiai pavykę surinkti didelį simfoninį orkestrą. Čiurlionio įsivaizduojama opera „Jūratė“ buvo įdomus darbas, neužmirštama patirtis.“ (kompozitorius Arvydas Malcys)

„Keista, trūkinėjanti organika. Ji muzikoje padaro mažus plyšelius, tarsi neleidžia jai tapti vientisa, pagauti pagreitį ir išsivystyti. Dažnai nesuprantu, kaip ties tuo įtrūkiu turėtų pasisukti vienas ar kitas epizodas. Vienas įdomiausių dalykų – įsiterpti į tuos plyšius, surasti jiems formą pačiame atlikime.“ (muzikos vadovas ir dirigentas Karolis Variakojis)

„Šiuo kūrybiniu procesu norisi tarsi veidrodyje žvilgtelėti į anų laikų idėjų pasaulyje sklandantį paveikslą, kuris taip ir liko sklandyti. Norisi iš laiškų, prisiminimų, nuotrupų pafantazuoti, kaip galėjo atrodyti Kastuko ir Sofijos kurta „Jūratė“.

Čiurlionis buvo kūrybingas, unikalia vaizduote ir fantazija apdovanotas menininkas, prie jo asmenybės, kūrybos prisiliesti nedrąsu... Jis tikrai gyveno kitame pasaulyje. Pasaulyje, kuriame viešpatauja meilė ir bičiulystė, ir dar kažkas svarbaus, be ko negalime gyventi ir šiandien. Šiuo kūrybiniu procesu norisi prisiliesti prie šios istorijos. Du žmonės nieko neturėjo, bet gyveno idėjų pasaulyje. Ir kaip dabar neprarasti idėjos, kai viską turime? Ar meilė vis dar vertybė? Ar meilė yra amžina?.. Čia jungiasi paralelės tarp Jūratės-Kastyčio ir dviejų gyventi tik pradedančių žmonių – Sofijos-Kastuko gyvenimų.

Iš Čiurlionio laiškų Sofijai: „...nes mes nors ir numirsime, suvargus mūsų kūnui, – susitiksime kituose kraštuose, ir taip visada Tu ir Aš, nes mes esame Amžinybė ir Begalybė. Atsimeni? Tai buvo labai seniai ir tikriausiai, ne kartą jau keitėme savo pavidalą, tik kad atmintis silpsta ir prisimint reikia ypatingų akimirkų“ […] „Taip, aš esu perpildytas Tavo šios dienos laišku ir „Jūrate“ visam gyvenimui – ir tiek jaučiu energijos ir tikėjimo savimi, kad įveiksiu uždavinį, jog net drįstu rašyti Tau apie tai.“ (režisierė Gintarė Radvilavičiūtė)

„Braidyti anapus laiko jūra, žvelgti pro M. K. Čiurlionio kuriamą miglą. Sušokti tylą iš suplaukusių impulsų nuotrupų.“ (choreografė Sigita Mikalauskaitė)

„Prisiliesti prie genijaus kūrybos ir kurti scenografiją nebaigtai operai „Jūratė“ yra milžiniškas iššūkis, todėl siekiu pasitelkti Čiurlionio kūrybos dvasinį ir estetinį palikimą. Mano siekis – sukurti šiuolaikišką, tačiau čiurlioniškos pasaulėjautos įkvėptą sceninį reginį; sukurti erdvę, kurioje susitinka mitas, muzika, sapnas ir gamta. Vizualinis pasaulis bus paremtas Čiurlionio tapybos principais: simbolizmu, šviesos ir erdvės poetika, plaukiančia erdve ir sapniška nuotaika. Dekoracijos taps ne iliustracija, bet nuolat kintančiu emociniu peizažu – gyva scenine vizija, kuri reaguoja į muziką, balsą ir judesį.

Dirbdamos su režisiere Gintare Radvilavičiūte naudojame poetinę teatro kalbą, metaforišką pasakojimą, kai objektai, medžiagos, tekstūros tampa lygiaverčiais naratyvo dalyviais – tai vizualinė metafora, perteikianti personažų vidines būsenas, gamtos jėgas, laiko tėkmę. Objektai scenoje bus ne tiek daiktai, kiek atminties, mito ir emocijos nešėjai.

Čia bendradarbiaujame su šiuolaikiniais, skirtingoms sritims atstovaujančiais lietuvių menininkais – nuo muzikos iki šviesų dizaino – taip pratęsiame Čiurlionio tarpdisciplininį, sinestetinį požiūrį į meną. Tai – ne tik opera, bet kolektyvinis kūrybinis eksperimentas, kuriuo siekiama simboliškai užbaigti Čiurlionio pradėtą, bet neįgyvendintą meninę viziją.“ (scenografė Renata Valčik)

Martyno Aleksos nuotr. 

WYOBRAŻONA OPERA MIKOŁAJA KONSTANTEGO ČIURLIONISA „JURATE” 
Festiwal współczesnej opery NOA

Spektakl w języku litewskim z angielskimi napisami
Opera w dwóch częściach (z przerwą)

Czas trwania – 1 godz. 40 min.
Premiera – 24 października, piątek, 2025 r., godzina 18.30
25 października, sobota, 2025 r., godzina 18.30
 

Twórcy:

Konsultant dshistorii – Rokas Zubovas

Libretto – Julius Keleras

Kompozytorzy – Mantautas Krukauskas, Arvydas Malcys, Mykolas Natalevičius

Reżyserka – Gintarė Radvilavičiūtė

Choreografka – Sigita Mikalauskaitė

Scenografka/kostiumografka – Renata Valčik

Reżyser światła – Eugenijus Sabaliauskas

Dyrygent – Karolis Variakojis

Soliści:

Jurate (po litewsku Jūratė) – Lauryna Bendžiūnaitė (sopran)

Kastytis – Romanas Kudriašovas (baryton)

Perkun (po litewsku Perkūnas) – Raimundas Juzuitis (bas)

Aktorzy:

Konstanty (po litewsku Konstantinas) – Telman Ragimov

Zofia (po litewsku Sofija) – Sigita Mikalauskaitė

W spektaklu grają – Viktoriia Aliukone-Mirošnikova, Nikolaj Antonov, Jauhenas Bakala, Larisa Popova

Orkiestra Kameralna Samorządu Miasta Wilna im. Świętego Krzysztofa (dyrektor artystyczny i dyrygent Modestas Barkauskas):

Jonė Barbora Kiznė, Miglė Dikšaitienė, Nadia Ochrimenko-Galė, Rapolas Venckus (I skrzypce), Aidas Jurgaitis, Rugilė Šilalytė, Irene Milošaitė, Dalia Tamošiūnienė (II skrzypce), Mintautas Kriščiūnas, Birutė Dučmanaitė-Bitaitienė, Birutė Ilčiukaitė (altówki), Domas Jakštas, Vaidas Tamošiūnas, Laima Ritikytė (wiolonczele), Oliveris Ramonas (kontrabas)

Vytenis Gurstis (flet), Ugnius Dičiūnas (obój), Karolis Kolakauskas (klarnet), Vytautas Giedraitis (klarnet basowy), Tomas Rubinas (fagot), Stefano Berluti (I waltornia), Albinas Stonys (II waltornia), Andrius Stankevičius (trąbka), Jonas Kunčius (trombón), Danielius Patrikas Kišūnas (tuba), Lukas Budzinauskas, Jose Vicente Fusco Rojas (perkusja), Liucilė Uršulė Vilimaitė (harfa)

Chór Samorządu Miasta Wilna „Jauna muzika” (dyrektor artystyczny i dyrygent Vaclovas Augustinas) – Lina Valionienė, Viktorija Šedbaraitė, Augustė Andrijauskaitė, Vaiva Joana Jakštaitė, Gabrielė Valionytė, Onutė Aleksiūnaitė, Milda Poškaitė, Justė Andrikonytė, Ūla Marija Barbora Zemeckytė, Irma Kubertavičienė, Beata Rapalavičiūtė, Justinas Šaltenis, Deividas Janušas, Domantas Balsas, Romas Makarevičius, Dainius Balsys, Tomas Kreimeris, Mantas Gontis, Justinas Valaitis, Linas Zdanys.

Asystent reżysera – Gina Busko

Libretto opery na język angielski przetłumaczył Julius Keleras

Producent – „Operomanija“

Koproducent – Wileński Teatr Stary

Partnerzy – Litewska Akademia Muzyki i Teatru, Teatr Lalki w Kłajpedzie, „Nowy Teatr”, Związek Kompozytorów na Litwie.

Do stworzenia opery użyto narzędzia sztucznej inteligencji „Composer's Assistant 2”, opracowanego przez dr. Martina Malandro (USA).

Wydarzenie będzie filmowane i fotografowane przez organizatorów, a materiały będą publikowane w przestrzeni publicznej.

///

Mikołaj Konstanty Čiurlionis (1875–1911) bardzo dobrze rozumiał znaczenie i wagę opery w całym kontekście kulturowym. W styczniu 1906 roku, pisząc do swojego brata Pawła (jeszcze przed pierwszą narodową operą – „Birutė” Mikasa Petrauskasa), napisał: „Czy znasz litewski ruch? Jestem gotów poświęcić wszystkie moje dotychczasowe i przyszłe prace Litwie. Uczymy się litewskiego i zamierzam napisać litewską operę”. W ten sposób kompozytor uznał operę za niezwykle istotną formę wyrazu muzycznej kultury w kontekście tożsamości narodowej. Pomysł stworzenia litewskiej opery dla M. K. Čiurlionisa stał się konkretnym celem po zapoznaniu się z młodą pisarką, która później została jego żoną, Zofią Kimunt (Sofija Kymantaitė). Do lata 1908 roku temat opery był już znany. Bazą opery miała być legenda „Królowa Morza Bałtyckiego”, którą około 1830 roku stworzył litewski działacz literacki, etnograf, folklorysta, literat, historyk i tłumacz Ludwik Adam Jucevičius. Zachowały się szkice scenografii M. K. Čiurlionisa oraz korespondencja dotycząca libretta przygotowywanego przez Zofię, które jednoznacznie wskazują, że opierano się na wersji legendy o miłości Jurate i Kastytisa.

Z korespondencji wiadomo, że Zofia zakończyła libretto i wysłała je do Petersburga, gdzie wówczas przebywał Konstanty. Wiemy również, że kompozytor spędził tam sporo czasu przy fortepianie z librettem, poszukując „brzmienia Jurate”. Po przeczytaniu libretta, o przyszłej muzycznej mowie opery i zamiarach inscenizacji Konstanty pisał do Zofii: „Jurate podoba mi się z każdym dniem coraz bardziej, i już dziś usłyszałem trochę muzyki w niej. <...> Zosiu, Zosiu, doradź mi. Czy powinienem unikać ludowych melodii w tej operze, czy nie? Czy mam liczyć się z technicznymi trudnościami, czy nie? Bo gdy pomyślę, że ci nasi ludzie są tacy biedni i niczego nie mają, to szkoda mi, że ten utwór również ich ominie, a przecież Ty i ja chcemy im coś dać. Rozumiesz mnie, Zosiu, że nie chcę sobie zaszkodzić, tylko chcę postawić przed sobą trudniejsze zadanie. Chcę, żeby można było to wykonać nawet w Warszawie, a kiedy nadejdzie czas, i w Wilnie, ale jeszcze dużo wody musi upłynąć.”

Z listów wynika, że kompozytor miał już jasną i szczegółową wizję początków opery oraz pierwszej sceny – kolejność pojawiania się postaci, rozmieszczenie numerów operowych, sekwencję wchodzenia chórów i inne podobne detale – jednak wszystko to pozostało nie zapisane ani nie zachowane w nutach. W latach 1906–1909, kiedy kompozytor rozważał możliwości stworzenia opery, jego utwory z tego okresu, które przetrwały głównie w formie szkiców, ukazują bardzo różnorodny i subtelny artystyczny świat kompozytora, w którym dominują morskie obrazy oraz zlepek fragmentów ludowych pieśni, świadczące o bardzo odważnych jak na tamte czasy strategiach kompozytorskich. Te szkice i fragmenty zdradzają, jak głęboko Čiurlionis był zanurzony w planowanej litewskiej operze „Jurate”.

Na podstawie tych szkiców i fragmentów, zapisanych idei w listach Čiurlionisa, szkiców scenografii, a także przy użyciu narzędzi sztucznej inteligencji (SI) do generowania materiału muzycznego, liczna grupa twórcza stworzyła wyobrażoną operę M. K. Čiurlionisa „Jurate” – marzenie, którego sam Konstanty nigdy nie zdążył zrealizować.       

              
Opera opowiada legendę o władczyni mórz, Jurate, której bursztynowe pałace znajdują się na dnie Morza Bałtyckiego. Jurate zakochuje się w człowieku ziemi – odważnym i prostym rybaku o imieniu Kastytis, który nie podporządkowuje się woli bogów i łowi ryby w świętych wodach morza, zakazanych dla ludzi.

Bogowie, szczególnie potężny Perkun, wpadają w gniew z powodu zakazanej miłości boskiej królowej i śmiertelnika. Perkun uderza błyskawicami w bursztynowe pałace Jurate, niszczy je i rozdziela zakochanych. Kastytis tonie w burzliwym morzu, a Jurate zostaje skazana na wieczne płakanie z powodu utraconej miłości, zmywając bursztynowe łzy na brzeg Bałtyku.

Čiurlionis pragnął, by jego opera była dziełem otwartym na interpretacje i być może miała symbolizować wieczną miłość. Dlatego, jak to było zaplanowane, w wyobrażonym finale „Jurate” rozbrzmiewa „Wieczny duet”.          

Wyobrażona opera M. K. Čiurlionisa „Jurate” została stworzona z myślą o scenie Wileńskiego Teatru Starego oraz jego kompaktowej orkiestralnej loży. Wybór tej przestrzeni na premierę nie był przypadkowy. To właśnie Wileński Teatr Stary zbudowany na początku XX wieku i otwarty w 1913 roku, mógł stać się sceną, na której zabrzmiałby upragniony owoc wspólnej twórczości Zofii i Konstantego.             

///

„Wspólna praca nad operą stała się dla Mikołaja Konstantego i Zofii Čiurlionis czynnikiem, który połączył ich przyjaźń i miłość w jedną, duchową przestrzeń. Po półrocznej przyjaźni w Wilnie, jako zaręczeni, udają się latem do Połągi, gdzie, mieszkając osobno, codziennie dzielili się tym, co udało im się stworzyć danego dnia. Z pewnością wiele rozmawiali także o nadchodzącej operze. To właśnie w Połądze miał zostać ostatecznie ustalony plan opery, jej struktura, kluczowe akcenty, ponieważ już jesienią Konstanty, rezydując w Petersburgu, otrzymał libretto napisane przez Zofię i zabrał się za poszukiwanie brzmienia dla wspólnej opery, rysując szkice przyszłych scenografii.    

                      
Mikołajowi Konstantemu i Zofii los przeznaczył jeszcze tylko rok wspólnego życia i twórczości. Ich oddanie powstającej Litwie oraz brak realnych możliwości realizacji opery przesuwają „Jurate”, prawdopodobnie „na razie”, na drugi plan. Niestety, „na razie” stało się wiecznością. Jak wielkie znaczenie miała ta twórcza wspólnota dla Zofii, jak głęboka rana pozostała w jej sercu po wielkiej stracie życiowej, możemy zrozumieć po tym, że po śmierci Konstantego pisarka spaliła libretto i nigdy więcej nie wspomniała o operze.           

                  
„To, że po ponad stuleciu od wspólnego lata Konstantego i Zofii w Połądze, po listach wysyłanych z Wilna do Petersburga i z powrotem, powstał zespół twórczy, który oddał się śledzeniu tych kilku „szczątków pałacu Jurate”, starając się czerpać z nich inspirację i opowiedzieć tajemnicę litewskiej morskiej legendy, jeszcze raz dowodzi mi, jak ważne jest, by każdy z nas poczuł, że kultura jest jak rzeka, która przez nas płynie, niosąc wiedzę i sens z przeszłości w przyszłość.   

     
Dziś powstająca opera nie jest „rekonstrukcją”, tylko „wyobrażoną przestrzenią”, odzwierciedlającą fakt, że żyjemy w zupełnie innych czasach, że każda osoba z zespołu twórczego doda do niej część swojego bijącego dziś serca: rzeka kultury upłynęła już od tamtych czasów niemal o sto dwadzieścia lat.” (konsultant ds historii Rokas Zubovas)

„Wyobrażona opera „Jurate” to nie tylko muzyczna fantazja o miłości i morzu, cieniach niedokończonych nut i starożytnej litewskiej legendzie. To jakby odrodzona wizja M. K. Čiurlionisa, której muzyczne kontury wcielają współcześni kompozytorzy, a pomostem między niespełnionym marzeniem a współczesną sztuką sceniczną, między przeszłością a teraźniejszością, jest tutaj sztuczna inteligencja – medium między niezapisanymi wspomnieniami muzycznymi a współczesnym słuchaniem świata. To żywy, przekonujący dialog, w którym twórczość splata się z technologiczną intuicją, stając się zarówno ożywionym, jak i wyobrażonym dźwiękowym krajobrazem.

Drugą część napisałem w Nidzie, patrząc na pieniący się Bałtyk. I teraz, będąc nad morzem, nie sposób nie myśleć o Jurate, która wywołała płomień miłości, żywą, prawdziwą, niezrównaną z niczym. Może tylko z żywiołowym morzem, które także jest miłością.

Początkowym impulsem była legenda L. A. Jucevičiusa, trochę szalona i oszałamiająca sama idea utworu, wspaniały zespół twórców.” (autor libretta Julius Keleras)       

„Zadanie wygenerowania materiału zmusiło mnie do pewnego odejścia od typowego charakteru pracy kompozytora. Materiał muzyczny opery był tworzony poprzez zadawanie modelowi SI zapytań, które składały się z fragmentów dzieł M. K. Čiurlionisa.

Na początku pracy uzyskanie zadowalających rezultatów było dość trudne, dlatego po przetestowaniu różnych wariantów skupiłem się na połączeniu fragmentów późnej muzyki fortepianowej z harmonizacjami pieśni ludowych. Ta zmiana pozwoliła osiągnąć bardziej muzykalny rezultat.

Chociaż dziś często mówi się o zaletach sztucznej inteligencji w taki sposób, że tworzy to fałszywe wrażenie, iż SI przyspiesza pracę, to w muzyce – powiedziałbym – jest wręcz odwrotnie. Kompozytor zazwyczaj tworzy sobie pewne rytuały, plan działania, który zapewnia płynność pracy, natomiast w przypadku SI pojawiło się wiele trudności, kiedy trzeba było zadawać zapytania po kilka, a nawet kilkadziesiąt razy, aż pojawił się efekt, który warto było kontynuować i przekształcać w większą część utworu. Ponieważ rezultat często obejmował tylko krótkie epizody lub nawet kilka taktów, konieczność ciągłego zadawania zapytań zmuszała do zmiany dotychczasowych metod pracy i rozwijania zupełnie innych nawyków.

Nietypowy proces twórczy z czasem zaczął rodzić też inne pytanie – o etykę pracy z SI. Na ile mogę sobie pozwolić na korygowanie otrzymanego rezultatu? Czy powinienem go poprawiać, czy może lepiej spróbować innego zapytania? Z tego powodu praca była niezwykle ciekawa i jednocześnie bardzo nietypowa.

Inny aspekt, który często umyka w dzisiejszych dyskusjach – to fakt, że na SI patrzy się jak na podmiot posiadający świadomość i stawia się mu nieuzasadnione oraz technologicznie niemożliwe oczekiwania. Nie ma wątpliwości, że technologie SI szybko się rozwijają, ale w dziedzinie muzyki narzędzia SI wydają się najciekawsze jako swego rodzaju asystenci, dodatkowe narzędzia twórcze. W muzyce ogromne znaczenie ma muzyczny przepływ, którego nie da się uchwycić ani w fali dźwiękowej, ani w spektrum, ani w nutach. Jest on odczuwalny podczas słuchania utworu od początku do końca i objawia się, gdy człowiek wyczuwa związki między dźwiękami – nie tylko między dwoma sąsiednimi nutami melodii, ale także między różnymi głosami, między nutami z początku i końca utworu. A gdzie jeszcze tembr, aranżacja? Rozplątanie tej pajęczyny i dostrzeżenie związków nie tylko w 10–15 sekundowym fragmencie, ale w całym utworze, jest bardzo trudne – i obecne algorytmy tego nie obejmują.

Być może dlatego pojawia się też inne pytanie: czym właściwie jest muzyka? Muzyka zaczyna istnieć wtedy, gdy jest słuchana, rozumiana, intuicyjnie odczuwana. Zwykle tworzą ją ci, którzy mają tzw. inteligencję muzyczną, czyli inaczej mówiąc – dużą wrażliwość na dźwięki. Ci, którzy potrafią łączyć dźwięki i struktury dźwiękowe z ich oddziaływaniem emocjonalnym. A jak odtworzyć muzykę za pomocą SI, która filtruje informacje abstrakcyjnie, której logika opiera się na rozpoznawaniu powiązań – choć te w muzyce są bardzo subtelne? Rozpoznawanie takich powiązań może pomóc SI ewoluować i w przyszłości stać się bardziej samodzielnym narzędziem. Ale żeby to było możliwe, musimy jeszcze głębiej zrozumieć, jak działają struktury dźwiękowe – muzyka – i nie tylko jej fragmenty czy elementy konstrukcyjne, ale złożone, zmienne, niestandardowe kombinacje.” (kompozytor Mykolas Natalevičius)

„Wyobrażona opera to doskonały przykład twórczej współpracy, w której splatają się szacunek dla idei M. K. Čiurlionisa, wrażliwość współczesnych twórców muzyki oraz odpowiedzialnie zastosowane narzędzia sztucznej inteligencji. Język muzyczny świadomie opiera się na późnej twórczości Čiurlionisa. Zarówno duchem, jak i wewnętrzną logiką odpowiada on temu, co przejawia się w listach kompozytora i malarza: marzenie o operze, która łączyłaby litewskie kulturowe archetypy, uniwersalny język uczuć oraz ambicję poszukiwania tożsamości narodowej, charakterystyczną dla europejskich kompozytorów przełomu XIX i XX wieku. Naszym celem jako twórców nie jest naśladowanie Čiurlionisa, lecz próba wyobrażenia sobie, jaka mogłaby być jego opera – opierając się na detalach jego twórczości muzycznej i malarskiej, estetyce i kontekście historycznym.

Zwracając uwagę na autentyczność twórczości Čiurlionisa, realizujemy dzieło, które jednocześnie jest współczesne i odpowiada możliwościom oraz koncepcjom XXI wieku. Umożliwia to zarówno wybrany model współtworzenia, jak i interdyscyplinarny zespół oraz etycznie stosowane narzędzia SI, które nie są jedynie efektem czy znakiem mody – raczej metodą, która, oparta na zasadach twórczości Čiurlionisa i ujarzmieniu entropii, oferuje dotąd nieistniejące sposoby czerpania inspiracji opartych na estetyce ubiegłego wieku, a zarazem prowokuje do przemyślenia zwykłej dynamiki pracy kompozytora. Ten proces pomógł nam ukształtować wspólną wyobraźnię z M. K. Čiurlionisem, która działając poza linearnym czasem, pozwoliła przekształcić intencje wybitnego litewskiego twórcy w żywą akcję sceniczną.

Ta opera jest dla mnie swoistym aktem kulturowym, próbą odpowiedzi na pytanie, co dziś oznacza kontynuowanie myśli innego twórcy za pomocą środków, którymi on sam nie dysponował – a więc nie tyle dekonstrukcją czy rekonstrukcją, ile wyobrażeniem lub refleksją. W tym sensie nie jest to tylko imitacja stylu, ale polifonia współpracy oderwana od znanego nam czasu i przestrzeni, kontrapunkt między człowiekiem, ideami a środkami ich realizacji. Właśnie w ten sposób ta „wyobrażona opera” staje się prawdziwym, żywym rytuałem, mającym na celu nie tyle zakończenie, co kontynuację czegoś, co – zdawałoby się – nigdy się nie zaczęło, lecz przez całe stulecie czekało, by zostać usłyszane, ujrzane i odczute.” (kompozytor Mantautas Krukauskas)

„Zaczynając zgłębiać koncepcję inscenizacji opery, starałem się wyobrazić sobie ówczesne muzyczne odcienie, stylistykę, aktualne wówczas artykulacje i brzmienia. Ważne było uchwycenie przepływu muzyki, koloru, pulsu i nastroju, który łączy przeszłość z teraźniejszością. Dla Čiurlionisa opera była niespełnionym pragnieniem, marzeniem.

Język muzyczny opery opiera się na późnej twórczości fortepianowej Čiurlionisa. Na początku XX wieku we wszystkich narodach Europy Środkowo-Wschodniej aktualne było tworzenie i wyrażanie tożsamości narodowej w sztuce, a dla budzącego się narodu litewskiego narodowa opera była symbolem godności, honoru i powagi.

Czasy (pierwsza dekada XX wieku), kiedy Čiurlionis w listach do Zofii ujawniał pomysł stworzenia opery, charakteryzowały się poszukiwaniem nowego stylu muzycznego, ekspresją środków wyrazu, gęstą instrumentacją – była to epoka Richarda Straussa, Claude’a Debussy’ego i Aleksandra Skriabina.

Orkiestracja opery cechuje się stylistyką późnego romantyzmu i ekspresjonizmu, ukierunkowaną na modne wówczas gęste i ekspresyjne brzmienie orkiestry. Čiurlionis fascynował się poematami symfonicznymi Richarda Straussa – jedną z nich, „Śmierć i wyzwolenie”, nawet przepisał do własnego zeszytu nutowego w bibliotece wydawnictwa Peters w Lipsku. Wszystko to starałem się oddać w partyturze opery.

Skład orkiestry to 30 wykonawców. To oczywiście niewielka orkiestra, odpowiadająca raczej formie sinfonietty. Taki skład odpowiada miejscu premiery – Wileńskiemu Teatrowi Staremu, którego kanał orkiestrowy nie pomieściłby większej liczby muzyków. Z drugiej strony, na początku XX wieku w Wilnie i tak trudno byłoby zebrać pełną orkiestrę symfoniczną. Wyobrażona opera Čiurlionisa „Jurate” była ciekawą pracą i niezapomnianym doświadczeniem.” (kompozytor Arvydas Malcys)

„Dziwna, poszarpana organiczność. W muzyce tworzy ona drobne pęknięcia, jakby nie pozwalała jej stać się spójną, nabrać rozpędu i rozwinąć się. Często nie rozumiem, w jakim kierunku dany epizod powinien się potoczyć w miejscu pęknięcia. Jedną z najciekawszych rzeczy jest dla mnie wniknięcie w te szczeliny i odnalezienie dla nich formy już w samym wykonaniu.” (kierownik muzyczny i dyrygent Karolis Variakojis)

„Poprzez ten proces twórczy chciałoby się jak w lustrze spojrzeć na obraz unoszący się w świecie idei tamtych czasów – obraz, który pozostał nieuchwycony, zawieszony. Chciałoby się na podstawie listów, wspomnień, urywków puścić wodze fantazji: jak mogła wyglądać „Jurate” tworzona przez Konstantego i Zofię.

Čiurlionis był artystą niezwykle twórczym, obdarzonym unikalną wyobraźnią i fantazją – dotknąć jego osobowości, jego twórczości, to coś, co budzi respekt... On naprawdę żył w innym świecie. W świecie, w którym panuje miłość i przyjaźń, i coś jeszcze – coś niezwykle ważnego, bez czego nie możemy żyć także dziś. Tym procesem twórczym chcemy dotknąć tej historii. Dwoje ludzi nic nie miało, a jednak żyli w świecie idei. A dziś – jak nie utracić idei, skoro mamy wszystko? Czy miłość nadal jest wartością? Czy miłość jest wieczna?.. Tu łączą się równoległe linie losów Jurate i Kastytisa z życiem dwojga ludzi, którzy dopiero zaczynają żyć – Zofii i Konstatego.

Z listów Čiurlionisa do Zofii:                 „...bo choć i umrzemy, gdy zmęczy się nasze ciało – spotkamy się w innych krainach i zawsze będziemy Ty i Ja, bo jesteśmy Wiecznością i Nieskończonością. Pamiętasz? To było bardzo dawno temu i najpewniej nie raz zmienialiśmy swoją postać, tylko pamięć słabnie – by przypomnieć sobie, trzeba przeżyć szczególne chwile.” <…> „Tak, jestem przepełniony Twoim dzisiejszym listem i „Jurate” – na całe życie – i czuję tyle energii i wiary w siebie, że podołam temu zadaniu, iż ośmielam się do Ciebie o tym pisać.” (reżyserka Gintarė Radvilavičiūtė)      

„Brodzić w morzu poza czasem, spoglądać przez mgłę tworzoną przez M. K. Čiurlionisa. Wytanczyć ciszę z urywków zlewających się impulsów.” (choreografka Sigita Mikalauskaitė)

„Dotknięcie twórczości geniusza i tworzenie scenografii do niedokończonej opery „Jurate” to ogromne wyzwanie, dlatego staram się sięgać po duchowe i estetyczne dziedzictwo Čiurlionisa. Moim celem jest stworzenie współczesnego, ale inspirowanego światopoglądem Čiurlionisa widowiska scenicznego – przestrzeni, w której spotykają się mit, muzyka, sen i natura. Świat wizualny będzie oparty na zasadach malarstwa Čiurlionisa: symbolizmie, poetyce światła i przestrzeni, płynącej przestrzeni i onirycznym nastroju. Dekoracje nie będą ilustracją, lecz stale zmieniającym się emocjonalnym pejzażem – żywą wizją sceniczną, reagującą na muzykę, głos i ruch.

Pracując z reżyserką Gintarė Radvilavičiūtė, posługujemy się poetyckim językiem teatru, metaforyczną narracją, w której przedmioty, materiały i faktury stają się równorzędnymi uczestnikami opowieści – to wizualna metafora oddająca wewnętrzne stany postaci, siły natury, upływ czasu. Przedmioty na scenie będą nie tyle rzeczami, ile nośnikami pamięci, mitu i emocji.

Współpracujemy tu z litewskimi artystami reprezentującymi różne dziedziny – od muzyki po projektowanie świateł – i w ten sposób kontynuujemy interdyscyplinarne, synestetyczne podejście Čiurlionisa do sztuki. To nie tylko opera, lecz kolektywny eksperyment twórczy, którego celem jest symboliczne dopełnienie rozpoczętej, ale niezrealizowanej wizji artystycznej Čiurlionisa.” (scenografka Renata Valčik)

Fot. Martyn Aleksa