Spalio 26-oji – Vilniaus senajam teatrui ypatinga – tai teatro gimtadienis. Šiais metais šią dieną Senasis kviečia į forumą, kuriame siūlo reflektuoti teatro paveldą ir dabartį, kylančias įtampas, teatro reikšmę šiandien. Bus galima patirti tiek intelektualinį, tiek emocinį malonumą. Senasis atviras visoms jūsų juslėms. Forumas – vieša erdvė, kurioje vyksta ne tik rimtos diskusijos, bet ir linksmybės, neformalūs pokalbiai, kuriuose gimsta bendrystės džiaugsmas.

„Kitoks teatras: praeitis ir dabartis“ vyksta aktoriaus, visuomenininko, mistiko, pedagogo, vizionieriaus, lenkų teatro reformatoriaus Juliuszo Osterwos (1885–1947) 140-ųjų gimimo metinių kontekste, taip pat pažymint jo įkurto eksperimentinio teatro-laboratorijos „Reduta“ veiklos Vilniuje šimtmetį (Senajame teatre veikė 1925–1929 m.).

Pamiršti šios reikšmingos teatrinės tradicijos, judėjimo, atėjusio į Vilnių iš platesnio lenkų teatro konteksto, neturime teisės, juolab kad „Redutos“ akumuliuota energetika gali inspiruoti ir šiandienos kultūrinius procesus. Svarstyti jos gyvybingumą bei aktualumą šiandien – tai ne formalus pagarbos ženklas, o paskata perpilti teatro kraują, ieškoti naujų raiškos priemonių bei formų būti.

Forume bus nagrinėjamas ir keliaujančio teatro fenomenas, teatro kaip komunos reiškinys, alternatyvus teatras, tiriamas Vilniaus kaip daugiakultūrio miesto audinys, lietuviško teatro kontekstas.

„Redutos“ kelias nebuvo vienintelis, esama sąšaukų su kitais to meto Europos teatriniais ieškojimais ir judėjimais – 4-ajame dešimtmetyje teatro laboratorijos kūrėsi ir Čekijoje. Koks tuo metu buvo Lietuvos teatras? Nenustebsime, jei analogų esama ir lietuviškoje scenoje. Tad kontekstas labai svarbus.

Jokių abejonių, kad klausimai, kuriuos prieš šimtmetį kėlė „Reduta“ (teatro paskirtis, jo socialinė atsakomybė, darbo etika ir principai) šiandien išlieka ne tik aktualūs, bet ir įkvepiantys – skatina naujus ieškojimus.

Kalbant apie nūdienos teatrą dar galima vartoti tą skambų žodį „misija“? Ar aktuali kitokio teatro galimybė? Teatras – laboratorija, o žmogus – laboratorinė pelė? Greičiausiai. Eksperimentai paprastai ir reikalingi, jog rastumei naujų būdų kaip pažinti ir atverti žmogų. Bet tai tik prielaida.

Programa:

11.00 Įžanga

Vilniaus senojo teatro vadovas Audronis Imbrasas

11.10–14.00 Pranešimai (2 val. 30 min. anglų/lietuvių kalbomis)

11.10–11.40 Prof. Dr. Wanda Świątkowska (Jogailos universitetas, Krokuva, Lenkija). „Reduta“ kelyje – apie teatro gastroles 1924–1939“.
11.40–12.10 Doc. Dr. Agnieszka Wójtowicz (Opolės universitetas, Lenkija) „Osterwa – Grotowskis. Teatro laboratorijoje?“
12.10–12.40 Daniel Salman (Juliuszo Osterwos teatras, Liublinas) „Svajotojas. Osterwos pėdsakais“

12.40–13.00 Pertrauka.
 

13.00–13.30 Doc. Dr. Ina Pukelytė (VDU, Kaunas). „Hebrajų studija Lietuvoje: auginant psichologinę kūrybinę šeimą“.
13.30–14.00 Prof. Dr. Martynas Petrikas (LMTA, Vilnius). „Lietuvių teatro studijos pirmoje XX a. pusėje: nuo būtinybės iki pasirinkimo“.

14.00–15.30 Diskusijų panelė „Kitoks teatras: praeitis ir dabartis“ (1–1,5 val.)

Moderatorius – Martynas Petrikas. Dalyviai: Helmutas Šabasevičius, Danielis Salmanas, Wanda Świątkowska, Janas Jiříkas, Agnieszka Wójtowicz, Ina Pukelytė ir kiti svečiai.

Prieš 100 metų eksperimentinis teatras-laboratorija „Reduta“ Vilniuje kėlė klausimą – kokia teatro paskirtis: vien pramoga ar ir visuomenės ugdymas? Jei šiandien Juliuszas Osterwa su savo trupe įžengtų į mūsų teatrą, ką pasakytų apie šiandienos Lietuvos sceną – jos formą, kalbą, vertybes?

Diskusijoje bus kviečiama pažvelgti į „Redutos“ fenomeną ne kaip į praeities faktą, bet kaip į gyvą refleksijos lauką, kuriame susitinka laboratorinio teatro idėja ir šiuolaikinės scenos eksperimentai. Ar eksperimentinis teatras tebėra reikalingas, ar jau prarado savo aktualumą bei radikalumą? Ką šiandien byloja daugiakalbis ir daugiakultūris Vilniaus paveldas – tai iššūkis ar kūrybinis potencialas? Kokia šiandien teatro misija – ugdyti, reaguoti, provokuoti ar tiesiog linksminti? Ar „Redutos“ vertybės (drausmė, kolektyviškumas, socialinė atsakomybė) dar gyvos šiuolaikiniame Lietuvos teatre, ar jos užleidžia vietą individualizmui ir rinkos logikai? Kodėl neretai sąmoningai atsiribojama nuo teatro istorijos ir bandoma kurti „naują teatrą“? XXI a. teatras stovi ant ribos tarp atsinaujinimo ir tęstinumo, tarp misijos ir pramogos – kaip šią ribą šiandien apibrėžiame mes patys?

15.30 Pertrauka ir neformalūs pokalbiai.

17.00 Danielio Salmano monospektaklis „Svajotojas“, skirtas Juliuszo Osterwos gyvenimui ir kūrybai (rež. Łukasz Lewandowski. Lenkų k. su lietuviškais titrais. Trukmė – 80 min.). Įėjimas mokamas.

Renginys nemokamas. Būtina REGISTRACIJA

Organizatorius – Vilniaus senasis teatras
Partneris – Lenkijos institutas Vilniuje

Renginio vizuale naudojami:
Teatro pastatas. polona.pl
Pirmojo spektaklio – Ludwiko Hieronimo Morstino pjesės „Lelijos“ („Lilije“) – skelbimas laikraštyje „Kurjer Litewski“
Žiūrovų salės planas. Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus
Juliusz Osterwa. alchetron.com 

Międzynarodowe Forum Teatralne „INNY TEATR: PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ”
 

Data: 26 października 2025 r., niedziela
Miejsce: Stary Teatr w Wilnie, Mała Scena          

       

26 października to wyjątkowy dzień dla Wileńskiego Teatru Starego – to właśnie wtedy przypada jego rocznica. W tym roku teatr zaprasza do udziału w forum, podczas którego proponuje refleksję nad dziedzictwem i współczesnością teatru, pojawiającymi się napięciami oraz znaczeniem teatru we współczesnym świecie. To okazja do doświadczenia zarówno intelektualnej, jak i emocjonalnej przyjemności. Teatr Stary otwiera się na wszystkie Twoje zmysły. Forum to przestrzeń publiczna, w której znajdzie się miejsce nie tylko na poważne dyskusje, lecz także na zabawę, nieformalne rozmowy i radość płynącą ze wspólnoty.

„Inny teatr: przeszłość i teraźniejszość” odbywa się w kontekście 140. rocznicy urodzin aktora, działacza społecznego, mistyka, pedagoga, wizjonera i reformatora polskiego teatru – Juliusza Osterwy (1885–1947), a także w setną rocznicę działalności założonego przez niego eksperymentalnego teatru-laboratorium „Reduta” w Wilnie, który funkcjonował w Wileńskim Teatrze Starym w latach 1925–1929.        

Nie mamy prawa zapomnieć o tym znaczącym dziedzictwie teatralnym – o ruchu, który przybył do Wilna z szerszego kontekstu polskiego teatru. Tym bardziej, że energia zgromadzona przez „Redutę” może inspirować także współczesne procesy kulturowe. Refleksja nad jej żywotnością i aktualnością dziś to nie tylko formalny gest szacunku, lecz impuls do przetoczenia nowej krwi w teatrze, poszukiwania nowych środków wyrazu i form istnienia.

Podczas forum poruszony zostanie również fenomen teatru wędrownego, teatr jako forma wspólnoty, teatr alternatywny, a także badana będzie wielokulturowość Wilna oraz kontekst teatru litewskiego.

Droga „Reduty” nie była jedyną – istniały powiązania i podobieństwa z innymi poszukiwaniami i ruchami teatralnymi w Europie tamtego czasu. W latach 30. XX wieku teatry-laboratoria powstawały również w Czechach. Jaki był wówczas teatr na Litwie? Nie zdziwi nas, jeśli znajdziemy analogie także na litewskiej scenie. Dlatego kontekst ma kluczowe znaczenie.

Nie ma wątpliwości, że pytania, które przed stu laty stawiała „Reduta” – dotyczące roli teatru, jego społecznej odpowiedzialności, etyki pracy i zasad działania – pozostają dziś nie tylko aktualne, ale wręcz inspirujące. Skłaniają do nowych poszukiwań.

Czy mówiąc o dzisiejszym teatrze wciąż możemy używać tego górnolotnego słowa „misja”?
Czy idea „innego teatru” nadal ma rację bytu? Teatr jako laboratorium, a człowiek – jak mysz laboratoryjna? Najprawdopodobniej. Eksperymenty są przecież potrzebne, by odnaleźć nowe sposoby poznania i otwierania człowieka. Ale to tylko hipoteza.

Program:

11.00 Wprowadzenie
Dyrektor Wileńskiego Teatru Starego – Audronis Imbrasas

11.10–14.00 Wystąpienia (2 godz. 30 min, w językach angielskim i litewskim)

11.10–11.40 prof. dr Wanda Świątkowska (Uniwersytet Jagielloński, Kraków, Polska)
„Reduta w drodze – o tournée teatralnych w latach 1924–1939”.

11.40–12.10 dr hab. Agnieszka Wójtowicz (Uniwersytet Opolski, Polska)
„Osterwa – Grotowski. W laboratorium teatru?”

12.10–12.40 Daniel Salman (Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie)
„Marzyciel- śladami Osterwy”

12.40–13.00 Przerwa.

13.00–13.30 dr hab. Ina Pukelytė (Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno)
„Hebrajskie studio na Litwie: wychowywanie psychologicznej rodziny twórczej”.

13.30–14.00 prof. dr Martynas Petrikas (Litewska Akademia Muzyki i Teatru, Wilno)
„Studia teatralne na Litwie w pierwszej połowie XX wieku: od konieczności do wyboru”.

14.00–15.30 Panel dyskusyjny „Inny teatr: przeszłość i teraźniejszość” (1–1,5 godz.)
Moderator: Martynas Petrikas
Uczestnicy: Helmutas Šabasevičius, Daniel Salman, Wanda Świątkowska, Jan Jiřík, Agnieszka Wójtowicz, Ina Pukelytė oraz inni goście.
 

Sto lat temu eksperymentalny teatr-laboratorium „Reduta” w Wilnie stawiał pytanie – jakie jest zadanie teatru: czy ma on służyć jedynie rozrywce, czy także wychowaniu społeczeństwa? Gdyby dziś Juliusz Osterwa wraz ze swoim zespołem wszedł do jednego z naszych teatrów, co powiedziałby o współczesnej scenie litewskiej – o jej formie, języku, wartościach?

W dyskusji zaprosimy do spojrzenia na fenomen „Reduty” nie jako na fakt historyczny, lecz jako na żywe pole refleksji, w którym spotykają się idea teatru laboratoryjnego i współczesne eksperymenty sceniczne. Czy teatr eksperymentalny jest dziś wciąż potrzebny, czy może utracił już swoją aktualność i radykalizm? Co dziś mówi nam wielojęzyczne i wielokulturowe dziedzictwo Wilna – czy jest ono wyzwaniem, czy raczej potencjałem twórczym?

Jaką misję ma współczesny teatr – wychowywać, reagować, prowokować, czy po prostu bawić? Czy wartości „Reduty” (dyscyplina, kolektywizm, odpowiedzialność społeczna) wciąż są żywe w dzisiejszym teatrze litewskim, czy ustępują miejsca indywidualizmowi i logice rynku? Dlaczego tak często świadomie odcina się od historii teatru, próbując tworzyć „nowy teatr”? Teatr XXI wieku stoi na granicy między odnową a ciągłością, między misją a rozrywką – jak tę granicę określamy dziś my sami?

15.30 Przerwa i rozmowy nieformalne.

17.00 Monodram Daniela Salmana „Marzyciel” – poświęcony życiu i twórczości Juliusza Osterwy (reż. Łukasz Lewandowski, w języku polskim z litewskimi napisami, czas trwania – 80 min). Wstęp płatny.

Wydarzenie jest bezpłatne. Obowiązkowa REJESTRACJA

Organizator – Wileński Teatr Stary
Partner – Instytut Polski w Wilnie

Na wizualu wydarzenia użyto:
Budynku teatru. polona.pl 
Ogłoszenia pierwszego spektaklu – sztuki Ludwika Hieronima Morstina „Lilie“ („Lelijos“) – w gazecie „Kurjer Litewski“
Planu widowni. Litewskie Muzeum Teatru, Muzyki i Kina
Juliusz Osterwa. alchetron.com